Własny mak pachnie i smakuje lepiej

W skrócie: Mak siewny wysiewa się wczesną wiosną, najpóźniej w kwietniu, w odstępach od 30 do 40 cm i na głębokość 1,5–2 cm. Roślina dorasta do 1,5 m i kwitnie od czerwca do sierpnia. Makówki zbiera się, gdy nasiona w środku szeleszczą, i dosusza pod dachem przed wyklepaniem.

Mak przynosił w średniowieczu sen

Mak lekarski (łac. Papaver somniferum) to roślina jednoroczna, która jest bardzo rozpowszechnioną rośliną uprawną oraz leczniczą. Mak znamy przede wszystkim z przemysłu spożywczego i farmaceutycznego.

Dzisiejszy mak lekarski jest potomkiem dzikiej formy maku kolczastego. Pierwotnie mak lekarski pochodzi z Azji. Uprawia się go na rolach, w ogrodach i na polach. Jego łacińską nazwę papaver znali już Rzymianie, Grecy nazywali go mékón. Słowo somniferum z łacińskiej nazwy pochodzi od słowa somnus, co oznacza sen i ferre, co w tłumaczeniu znaczy przynosić.

Rozróżniamy 2 rodzaje maku:

• maki oleiste - u nas rozpowszechnione pod nazwą "ślepaki" z ciemnoniebieskimi nasionami.

• maki opiumowe - mają bogato rozwinięty system mleczników, które produkują dużo soku zwanego lateksem

Mak lekarski różni się od dzikiej formy maku polnego głównie kolorem kwiatów. Uprawiany mak ma białe kwiaty z fioletową plamką, a dziki mak ma intensywnie czerwone kwiaty. Dziko rosnący mak przy rozprzestrzenieniu się na grządki maku lekarskiego może rosnąć jako chwast, jednak wygląda to pięknie.

Historia pełna opium

Źródła historyczne podają, że maleńkie nasiona maku, a także makówki, zostały znalezione w ramach badań archeologicznych również w neolitycznych osadach palowych, co dowodzi jego obecności już 2000 lat temu w Europie Środkowej. Sumerowie czcili w roku 3000 p.n.e. mak jako roślinę kultową. Już w Mezopotamii wykorzystywali z niego opium. (Opium to surowiec, który wykorzystuje przemysł farmaceutyczny do produkcji ważnych leków).

Mak zawiera 26 różnych alkaloidów. Najważniejsze z nich to kodeina, morfina i papaweryna. W starożytnym Egipcie wykorzystywali mak jako środek uspokajający przy leczeniu urazów, przy różnych rodzajach drgawek i do leczenia chorób skóry. W starożytnej Grecji mak był kojarzony z bogiem snu, a palenie maku było związane z różnymi obrzędami.

W legendarnym dziele Homera Odyseja i Iliada znajdziemy wzmiankę o maku jako o pokarmie. Lecznicze działanie mlecznego soku znały również rozwinięte cywilizacje, takie jak Arabowie i Chińczycy. Późniejsi autorzy podają, że mak był używany do celów medycznych. Typowym przykładem jest Galen, który w swoim dziele pochodzącym z I wieku podaje, że sok z makówek - opium był dotychczas najskuteczniejszym i najmocniejszym lekiem.

W średniowieczu mak lekarski uprawiany był na podstawie instrukcji Karola Wielkiego jako roślina ogrodowa. Narody słowiańskie wspominają roślinę maku w swoich ludowych podaniach, przesądach i pieśniach. W statystycznym opisie Węgier mówi się, że "Słowak bardzo lubi potrawy makowe i zawsze wyrwie kawałek ziemi na jego uprawę."

W przeszłości ludzie dodawali go do potraw mącznych i ciast. W starych księgach kucharskich znajduje się przepis na zupę makową. Na początku XIX wieku mak zaczęto uprawiać na dużą skalę jako roślinę oleistą. Źródła historyczne mówią, że na terytorium dawnych Węgier, konkretnie w ich części na Słowacji, uprawiano dużo maku, dzięki czemu stał się on ważną rośliną oleistą.

W okresie międzywojennym Czechosłowacja zajmowała drugie miejsce w produkcji maku wśród państw europejskich, tuż za Węgrami. Z tego powodu po II wojnie światowej hodowla maku rozpoczęła się właśnie na naszym terytorium.

Czesi jako makowa elita

W Czechach i na Słowacji mak siewny uprawia się od dawna. Republika Czeska jest nawet największym producentem maku do celów spożywczych.

W farmacji wykorzystuje się odmiany maku, które zawierają wysoką zawartość alkaloidów typu morfinowego, z których później produkuje się analgetyki. W przemyśle spożywczym, cukierniczym i piekarskim wykorzystuje się natomiast odmiany o bardzo niskiej zawartości alkaloidów.

W wielu krajach wolno uprawiać mak przy zachowaniu ścisłych warunków, które reguluje konkretne prawodawstwo, aby zapobiec ewentualnemu wykorzystaniu roślin maku do nielegalnych celów. Przepisy różnią się jednak w poszczególnych krajach i mogą dotyczyć także drobnych hodowców, dlatego przed siewem sprawdź lokalne regulacje. Jeśli chcielibyście zasiać makiem większą powierzchnię, musicie uzyskać pozwolenie.

Jak uprawiać mak

Mak siewny, po łacinie Papaver somniferum, jest rośliną jednoroczną, która dorasta do wysokości 1,5 m. Zaliczamy go do rodziny makowatych (łac. Papaveraceae).

Roślina maku kwitnie w okresie od czerwca do sierpnia. Owoce maku siewnego to torebki, tzw. makowki. Mają kształt kulisty lub stożkowaty i są lekko spłaszczone. Gdy makowki są dojrzałe, mogą otwierać się między promieniami znamienia lub pozostawać zamknięte. Roślina maku zapewnia pszczołom obfitość pyłku, ale nie jest dla nich rośliną miododajną.

Mak uprawiamy wyłącznie z nasion, które sadzimy najlepiej wiosną. Dlatego jesienią konieczne jest przygotowanie gleby pod wysiew. Nasiona maku sadzimy wcześnie wiosną, ale dopiero wtedy, gdy wierzchnia warstwa gleby jest przesuszona. Najpóźniej mak sadzimy w ciągu kwietnia. Nasiona umieszczamy w odległości 30-40 cm od siebie, na głębokość 1,5-2 cm. Do uprawy maku odpowiednia jest gleba piaszczysto-gliniasta z dużą ilością składników odżywczych. Nieodpowiednie są ciężkie gleby ilaste oraz miejsca o wysokim poziomie wód gruntowych.

Najlepszym przedplonem do uprawy maku są rośliny strączkowe, ewentualnie okopowe, które były nawożone obornikiem.

W okresie wzrostu, od siewu aż do kwitnienia, roślina maku jest wymagająca pod względem wilgoci, ale nie potrzebuje dużo ciepła. Później warunki dla udanej uprawy maku się odwracają, od kwitnienia aż do dojrzałości makowic najbardziej odpowiednia jest ciepła i sucha pogoda, z dużą ilością słońca, ponieważ światło wspiera wzrost nasion. Przez cały okres wegetacji mak pielęgnujemy i usuwamy z jego bliskości chwasty.

Zbiór makowic

Zbieramy dojrzałe makowice, w których przy potrząśnięciu nasiona w środku szeleścą. Makowice ścinamy wraz z 10-15cm łodygą. Suszymy je pod dachem i dopiero po całkowitym wysuszeniu ścinamy makowicę w górnej części pod koronką i wyklepujemy nasiona. Dobrze wysuszone nasiona maku siewnego po wyklepaniu z makowicy nie mogą zmieniać koloru.

Najwyższej jakości jest mak wyklepany ręcznie, ponieważ nasiona nie są uszkodzone i dlatego nawet przy dłuższym przechowywaniu nie gorzknieją. Uwaga na uszkodzenie nasion, nasiona zawierają aż 45% oleju. Podczas suszenia nasion olej uwalnia się, następnie utlenia i tym samym nasiona maku tracą na wartości.

W niektórych przypadkach zbieramy również płatki kwiatów maku, które stają się składnikiem mieszanek herbacianych. Możemy je zbierać tylko przy suchej pogodzie i tylko kwiaty, które właśnie wykwitły. Następnie suszymy je w cienkich warstwach, ponieważ są podatne na zaparowanie.

Suszone płatki maku siewnego używamy do przygotowania herbaty, którą przygotowujemy tak, że 2 łyżeczki suszonej mieszanki zalewamy 250ml wrzącej wody. Pozostawiamy do zaparzenia i mieszankę scedzamy.

Mleko makowe i olej makowy

Nasiona maku siewnego zawierają 20% białka, 40% tłuszczów (szczególnie glicerydy kwasów stearynowego, palmitynowego i linolowego), 4,5 g błonnika, witaminy - głównie witaminę E oraz substancje mineralne takie jak magnez, wapń i żelazo.

Badania wykazały, że nasiona maku siewnego mają bardzo znaczącą zawartość substancji mineralnych takich jak potas i wapń, a także fosfor, cynk, magnez, miedź, żelazo, mangan i glin. W 100 gramach suchych nasion maku znajduje się 9,76 mg żelaza i aż 1400 mg wapnia. Jednocześnie nasiona maku zawierają morfinę, która może stanowić aż 20% opium, które działa tłumiąco na układ nerwowy, łagodzi drażliwy kaszel i perystaltykę jelit i oczywiście uśmierza ból.

Mówi się, że regularne spożywanie maku jest ważne w profilaktyce osteoporozy, jednocześnie korzystnie wpływa na stan włosów, paznokci i zębów. Substancja lecznicza działa również profilaktycznie przy migrenie, wpływa na psychikę - uspokaja umysł i ciało, pomaga przy reumatyzmie czy chronicznym zmęczeniu. Lokalnie możemy stosować mak w formie oleju, który bywa jednym ze składników leczniczych preparatów kosmetycznych.

Z nasion maku możemy przygotować - wycisnąć olej makowy, który znajduje zastosowanie w gastronomii, kosmetyce, medycynie czy w malarstwie. Olej z maku jest bardzo korzystną substancją dla zdrowia człowieka ze względu na swoją zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych takich jak np. kwas linolowy, kwas oleinowy, kwas palmitynowy i inne.

W kosmetyce olej z maku jest składnikiem perfumowanych maści, odżywek i kremów nawilżających, w medycynie jodowany olej makowy stosuje się jako środek kontrastowy.

Znane i coraz bardziej popularne jest przygotowanie mleka makowego.

Przepis: Do butelki wkłada się mak wraz z wodą w proporcji 1:5. Przez noc pozostawia się mieszankę w temperaturze pokojowej. Rano mieszankę dokładnie miksuje się i przecedza przez płótno. Tak przygotowane mleko makowe doprawia się według smaku miodem, cukrem lub przygotowuje się z niego kakao.