Peganum harmala - odurzająca różyczka syryjska

W skrócie: Peganum harmala (ruta syryjska) to wieloletnia roślina stepowa o wysokości 30–100 cm, której nasiona zawierają harminę – alkaloid działający na ośrodkowy układ nerwowy. Po większych dawkach pojawiają się halucynacje trwające od 4 do 24 godzin, z maksymalnym efektem około 3 godzin po spożyciu. Przedawkowanie wywołuje nudności, lęk i skurcze.

Peganum stepowy (łac. Peganum harmala) jest rośliną wieloletnią z rodziny solniczkowatych (łac. Nitrariaceae). Peganum występuje od regionu Morza Śródziemnego, przez Bliski Wschód aż po Azję Środkową. Wschodni kraniec zasięgu sięga Mongolii, Tybetu i niektórych prowincji Chin. Rośnie również w południowej Francji i na Węgrzech. Można go nawet znaleźć na zachodzie Ameryki Północnej. W naturalnych siedliskach peganum stepowy rośnie na piaszczystych i kamienistych zboczach, w stepach i na pustyniach. Peganum zazwyczaj występuje na wysokościach od 400 do 3600 m n.p.m. Peganum dorasta do wysokości od 30 do 100 cm. Łodygi tej rośliny są płożące, rozłożyste, tworzą małe krzewinki. Liście są naprzemianległe, nieregularnie podzielone, w młodości białawo filcowate. Bladożółte kwiaty wyrastają pojedynczo z kątów liści. Poszczególne kwiaty mają około 2 – 3 cm średnicy. Owocem peganum są trójkomorowe torebki zawierające wiele drobnych ciemnobrązowych nasion.

W czeskiej nomenklaturze peganum istnieje wiele alternatyw. Oprócz wyżej wymienionej nazwy peganum stepowy można spotkać się również z alternatywną nazwą harmala wielodzielna (stepowa). Ludowe określenia tej rośliny to „ruta syryjska", „róża syryjska" czy „haramala".

Legenda o złej Harmali

Legenda o złej kobiecie Harmali pochodzi z Syrii, gdzie rdzenni mieszkańcy wierzą, że dawno temu, w czasach, gdy zwierzęta jeszcze mogły mówić, żyła cnotliwa dziewczyna o imieniu Hamda. Hamda żywiła siebie i swoją rodzinę, pasąc małe stado owiec. Swoje jedzenie na pastwisku przeważnie rozdawała biednym sierotom, a sama głód zaspokajała, zjadając zwoje tkanej wełny. Przez wełnę jednak wydęło jej się brzuch i jej zła szwagierka Harmala ogłosiła ją ciężarną. Za ojca wskazała nieznanego pasterza. Hamda miała w ten sposób przynieść hańbę całej rodzinie. Jako jedyne rozwiązanie grzechu Hamdy widziała przelanie jej krwi. Brat Hamdy odmawiał uwierzenia w wymyśloną historię. Jednak jego zła żona była nieugięta i wymyśliła kolejny podstęp. Tym podstępem był test, który miał udowodnić ciążę Hamdy. Według niego kobiety w ciąży są niespokojne i często chodzą ze słońca do cienia i z powrotem. Mąż w końcu ustąpił i zdecydował się wziąć udział w teście. Po południu usiadł na słońcu i poprosił Hamdę o wybranie pcheł z jego włosów. Ta wkrótce poprosiła go o przeniesienie się do cienia, a po chwili z powrotem na słońce. Dzięki temu dziwnemu zachowaniu ostatecznie uwierzył, że Hamda rzeczywiście jest w ciąży. W rzeczywistości nie była, a jej dziwne zachowanie było spowodowane trucizną, którą szwagierka dodała jej do jedzenia. Tego jej brat nie wiedział i zaczął wraz ze swoją żoną przygotowywać śmierć Hamdy. Rano więc wziął Hamdę i zawiózł ją do wyschniętej studni, na którą potajemnie rozłożył koc tak, aby Hamda go nie widziała. Potem wezwał ją, aby usiadła na kocu i kontynuowała wybieranie pcheł z jego głowy. Hamda, niczego nie podejrzewając, weszła na koc i wpadła do studni. Brat wrzucił za nią jeszcze płonący, uschły krzew. Hamda jednak przeżyła upadek do studni, a przed ogniem była chroniona swoją cnotliwością. Niestety sama nie mogła wydostać się ze studni. Poprosiła więc wronę, aby dostarczyła jej bratu naszyjnik z koralików. On od razu zrozumiał, że Hamda żyje i że postąpił niesprawiedliwie. Kiedy wracał z Hamdą do domu, już znał zło swojej żony. Jako karę odciął jej mieczem głowę i przeklął ją w krzew tak obrzydliwy, że nawet osły nie mogą go zjeść więcej niż jeden kęs. Z jego złej żony powstał krzew nazwany według jej imienia Harmala.

Odurzające działanie rukwi stepowej

Psychotropowe działanie harmali było znane już od bardzo dawna. Jej nasiona były używane w ludowym lecznictwie jako prawie uniwersalny lek. W małej ilości harmala może mieć stymulujące i terapeutyczne działanie na mózg. Natomiast w dużej ilości może być bardzo niebezpieczna – działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, może wywoływać drgawki lub nawet porażenie połączone z silnymi halucynacjami. W Egipcie dostępny jest olej z nasion harmali, który wykorzystywany jest jako napój miłosny. W Uzbekistanie suche łodygi są zwykłą częścią ich domów i służą przede wszystkim do wykadzania pomieszczeń mieszkalnych. Harmala ma bowiem działanie bakteriobójcze i insektycydalne.

Odurzające działanie rutewki pospolitej spowodowane jest zawartością substancji harmina, która już w małych dawkach potrafi wywoływać halucynacje. Halucynacje wywołane harminą trwają w zależności od przyjętej ilości od 4 do 24 godzin, maksymalny efekt pojawia się zazwyczaj około 3 godziny po spożyciu w zależności od dawki. Po ustąpieniu rozluźnienia i wesołego nastroju przy przedawkowaniu często pojawiają się bardzo nieprzyjemne stany objawiające się nudnościami, lękiem, skurczami i halucynacjami. Roślina jest trująca, jej spożycie może być niebezpieczne i uprawia się ją wyłącznie jako ozdobną.

Uprawa rutewki pospolitej (Peganum harmala)

Harmalę można uprawiać również w naszych warunkach. Nie jest to szczególnie skomplikowane, trzeba tylko pamiętać, że harmala nie jest mrozoodporna i musi być właściwie przezimowana. Na stanowisku zewnętrznym harmalę sadzi się w dobrze przepuszczalnej piaszczystej glebie. Przygotowane sadzonki można wysadzić w okresie, gdy nie grożą już przymrozki, i na stanowisku zewnętrznym wegetują aż do jesieni, kiedy nastąpi zasychanie części nadziemnej. Pod ziemią pozostają marchewkowate korzenie, które należy wyjąć z gleby i przechować w suchym piasku do przezimowania. Odpowiednim miejscem zimowania jest chłodne pomieszczenie lub piwnica. Wiosną korzenie wyjmuje się z piasku i sadzi z powrotem na grządkę. Korzenie wypuszczą pędy i bez problemu będą kontynuować wzrost.

Harmalę uprawia się z nasion, które zachowują kiełkowanie przez kilka lat. Przygotowane nasiona wysiewa się na dobrze przepuszczalny nawilżony substrat, po wysiewie dobrze jest je lekko wcisnąć w glebę. Wysiew umieszcza się w jasnym miejscu, utrzymuje się stałą wilgotność i ciepło. Kiełkowanie nasion jest bardzo dobre, ale młode rośliny są bardzo delikatne, dlatego nie zaleca się ich pikowania we wczesnym stadium. Lepiej jest siać nasiona rzadziej, aby nie było konieczności przesadzania siewek. Podrosłe siewki podlewamy bardzo ostrożnie. W żadnym wypadku nie może dojść do nadmiernego przemoknięcia. Rośliny dobrze czują się w jasnym miejscu chronionym przed bezpośrednim południowym słońcem. Im cieplejsze stanowisko zapewnisz roślinom, tym lepiej będą się rozwijać.