Koper włoski z charakterystycznym aromatem

Koper ogrodowy (Anethum graveolens) należy do rodziny selerowatych. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Anethum. Koper ogrodowy to roślina jednoroczna osiągająca wysokość w zakresie 40 - 120 cm. Łodyga jest wyprostowana, pionowo żebrowana i pusta, ma szarozieloną barwę. Liście są pierzaste i silnie pachnące. Kwiaty są drobne, żółte tworzące złożony baldach. Nasiona są owalnego kształtu, ciemnoszare lub brązowe. Pierwotną ojczyzną kopru ogrodowego jest Persja i wschodnie Indie. Dziś uprawa kopru jest rozpowszechniona w Europie, północnej Afryce, Azji Mniejszej, Iranie i w Indiach. Grecy i Rzymianie nazwali go "Anethon". Wywodzili się przy tym z greckich słów "ana" co oznacza do góry i "thum" podkreślającego zdolność kopru do szybkiego wzrostu. To nazwanie stało się podstawą łacińskiej nazwy "Anethum", którą koper ogrodowy nosi do dziś. W starożytnych egipskich inskrypcjach koper ogrodowy znany jest pod nazwą "ammisl". W ludowym nazewnictwie można spotkać się z koprem jako z cesarskim korzeniem lub z nazwą koprek. Również Karol Wielki był świadomy kulinarnego i leczniczego znaczenia kopru, dlatego kazał go uprawiać na swoich posiadłościach. Nie był to jednak tylko Karol Wielki, kto zdawał sobie sprawę z mocy kopru. Koper ogrodowy używali już Grecy do leczenia chorób oczu i ułatwienia bolesnego oddawania moczu. Rzymscy wojownicy wcierali go w skórę przed walkami gladiatorów. Lekarze w dawnych czasach używali kopru przy leczeniu astmy, dolegliwości żołądkowych, przy kamieniach nerkowych. Znane było również zastosowanie do obniżenia libido. Legendy zaliczają koper ogrodowy do tzw. ziół świętojańskich.

Odmiany kopru ogrodowego

Koper ogrodowy jest jedynym przedstawicielem rodzaju Anethum, poprzez hodowlę zostały jednak wyhodowane różne odmiany. W naszych warunkach najczęściej uprawia się odmiany koper ogrodowy Hanák, koper ogrodowy Moravan i koper ogrodowy Oliver.

• Moravan jest aromatyczną odmianą przeznaczoną przede wszystkim do uprawy polowej. Jego liście są ciemnoniebieskozielone, ulistnienie jest bardzo gęste. Wysokość rośliny wynosi około 80 cm. Jest wyraźnie bardziej odporny na wybijanie w kwiaty, przez co dochodzi do wydłużenia okresu zbioru. Wydajność zielonki jest aż o 60% wyższa niż u odmiany Hanák. Okres wegetacji to ok. 70 - 80 dni.

• Odmiana Hanák jest odpowiednia do przyspieszania i uprawy polowej. Jest to wydajna odmiana o delikatnym korzennym smaku i bogatej zielonej masie. Roślina osiąga wysokość ok. 80 - 100 cm, jest średnio ulistniona jasnozielonymi liśćmi. Częściami konsumpcyjnymi są liście, które ścina się z całą młodą rośliną po osiągnięciu wysokości w zakresie 15 - 20 cm. Zebrane zielonki można bezpośrednio spożywać, suszyć lub zamrażać. Do zakładania warzyw (ogórków) rośliny zbiera się dopiero w okresie kwitnienia i dojrzałości. Okres wegetacji wynosi około 65 - 75 dni. Przy przyspieszaniu okres ten skraca się do ok. 40 - 50 dni.

• Odmiana Oliver to półwczesna, wysoce plenna odmiana odpowiednia zarówno do uprawy przyśpieszonej, jak i polowej. Tworzy gęste ulistnienie o średnio zielonym kolorze. Wolno przerasta. Okres wegetacji przy uprawie przyśpieszonej wynosi ok. 42 - 50 dni, przy uprawie polowej 68 - 78 dni.

Uprawa kopru ogrodowego

Koper ogrodowy to zupełnie nieskomplikowana w uprawie roślina, często rozmnaża się nawet samosiewem. Odpowiadają mu gliniaste, przepuszczalne i lżejsze gleby z wystarczającą ilością składników pokarmowych. Z kolei nie radzi sobie zbyt dobrze na ciężkich i zamokniętych glebach. Nie znosi także zbyt suchych stanowisk i gleb kamienistych. Rośliny są wrażliwe na nawozy zawierające chlor. Koper często dosiewany jest jako międzyplon pomiędzy inne warzywa. Można go jednak uprawiać również na samodzielnej grządce czy w doniczce na oknie. Aby zapewnić całosezonowy zbiór, warto siać koper sukcesywnie. Pierwszy siew przeprowadza się w kwietniu bezpośrednio na docelowe stanowisko. Do zbioru jesiennego odpowiedni jest siew w sierpniu. Nasiona wysiewane są w rzędach oddalonych od siebie około 20 - 25 cm. Bujny wzrost i silny aromat wspomoże dostateczna ilość promieni słonecznych oraz regularne podlewanie. Niektóre odmiany kopru osiągają wysokość nawet powyżej 1 m, dlatego lepiej sadzić je na stanowisku osłoniętym od wiatru lub wbić przy nich podporę. Łodyga jest stosunkowo krucha i pod wpływem wiatru mogłoby dojść do jej złamania. Z kopru zbiera się młode liście np. do sosu koperkowego, kwiaty z kawałkiem łodygi do zalewy do sterylizacji warzyw (ogórki kiszone) oraz dojrzałe nasiona jako przyprawę. Do zbioru nasion odcinamy całe baldachy w czasie, gdy dojrzewają. Należy je pozostawić w przewiewnym miejscu zawieszone główką w dół do wyschnięcia. Pod zawieszone rośliny umieszczamy podkładkę lub papierową torebkę, do której opadają suche nasiona. Nawet w przypadku, gdy nie masz grządek, możesz uprawiać koper. Wystarczy zasiać nasionka do doniczki na tarasie czy na parapecie okiennym i przy odpowiedniej pielęgnacji cieszyć się szybkimi zbiorami delikatnie pachnących młodych liści kopru ogrodowego. Uwaga, koper ogrodowy łatwo krzyżuje się z koprem włoskim i powstaje w ten sposób potomstwo niskiej jakości (nasiona), nie należy ich zatem uprawiać blisko siebie.

Gdzie koper ogrodowy znajduje swoje zastosowanie?

Ze względu na swój charakterystyczny smak i aromat świeżych listków koper jest bardzo lubiany w kuchni. Stanowi podstawę tradycyjnej zupy i sosu koprowego. Można go wykorzystać przy przygotowywaniu ryb, potraw z jajek czy ziemniaków, do sałatek czy na kurczaka. Do potraw dodaje się go dopiero pod koniec obróbki termicznej, aby nie doszło do utraty smaku, aromatu i substancji odżywczych. Suszony koper nigdy nie dorówna świeżemu, dlatego lepszym sposobem przechowywania jest zamrożenie lub przechowywanie w occie. Dojrzałe nasiona kopru dodaje się do zalewy do kiszenia ogórków, ale można je również dodać do chleba żytniego lub przygotować z nich leczniczą herbatę. Żucie nasion odświeża oddech. Odwar z nasion kopru wzmacnia włosy i paznokcie. Możesz go przygotować zalewając łyżkę stołową lekko pokruszonych nasion kopru filiżanką gorącej wody. Pozostaw odwar do zaparzenia na kilka minut, a następnie przecedź. W przygotowanym naparze moczyć ręce lub końce palców albo spłukuj włosy. Koper jest smakowo bardzo dobry i ma również wiele korzystnych właściwości leczniczych. Nasiona kopru zawierają witaminę C i prowitaminę A. W koprze znajduje się olejek eteryczny zawierający karwol, limonen i pheladryn. W nasionach udział tego olejku wynosi około 2 - 4%, w naciach tylko 0,5 - 1,5%. Ponadto w koprze znajdują się białka, aminy, kwasy organiczne, flawonoidy, karoten, żelazo i inne minerały. Koper był w medycynie ludowej tradycyjnie stosowany także przy dolegliwościach serca i krążenia, jednak choroby serca zawsze wymagają opieki lekarza.

Wykazuje również korzystne działanie przy wzdęciach, łagodzi skurczowe bóle brzucha, poprawia trawienie i wspomaga wydzielanie mleka matki. Substancje lecznicze przechodzą również do mleka matki, dlatego karmione piersią dzieci nie cierpią na wzdęcia i są ogólnie spokojniejsze. Koper działa moczopędnie i odkażająco w drogach moczowych. Przy spożywaniu kopru nie stwierdzono żadnych działań niepożądanych ani przeciwwskazań, poza indywidualną nietolerancją (alergia). Koper często dodawany jest do mieszanek ziołowych. Przy rozdrażnieniu psychicznym i niepokoju można przygotować napar z dwóch części nasion kopru, dwóch części anyżu i jednej części rumianku pospolitego. Przy dolegliwościach pij jedną osłodzoną miodem szklankę naparu rano i jedną wieczorem. Dla ogólnego wzmocnienia wskazany jest napar koprowy z jednej łyżeczki do kawy pokruszonych nasion kopru zalanych filiżanką gorącej wody. Dorośli mogą przygotować sobie dla lepszego zasypiania wino koprowe. Kieliszek dobrego białego wina doprowadź do wrzenia, zalej nim łyżeczkę grubo pokruszonych suszonych nasion kopru. Wino pozostaw do zaparzenia pod przykrywką przez ok. 10 minut, następnie przecedź i jeszcze ciepłe wypij małymi łyczkami. Doskonały jest również sos koprowy lub dip.

Rada na zakończenie

Głównym składnikiem aktywnym kopru włoskiego jest olejek eteryczny, który szybko ulatnia się z rozkruszonych nasion, dlatego nasiona należy zawsze rozkruszać bezpośrednio przed użyciem.