Choroby i szkodniki roślin — wizualny przewodnik identyfikacji i lecze

Choroby i szkodniki roślin – wizualny przewodnik identyfikacji i leczenia

Niezależnie od tego, czy uprawiasz pomidory na grządkach, zioła na balkonie czy rośliny ozdobne we wnętrzu, wcześniej czy później natniesz się na niechcianego gościa – grzyb, bakterię, wirusa lub owadzie szkodnika. Wczesna identyfikacja jest jednak kluczowa: im wcześniej problem wykryjesz, tym mniej inwazyjne i kosztowne będzie leczenie. Ten przewodnik pomoże ci rozpoznać najczęstsze choroby i szkodniki na podstawie objawów wizualnych i oferuje sprawdzone metody biologicznego i konwencjonalnego leczenia – od grządki po szklarnię.

Choroby grzybowe

Grzyby są najczęstszą przyczyną chorób roślin. Rozprzestrzeniają się przez zarodniki w powietrzu, wodzie i zanieczyszczonym podłożu, a zdecydowana większość z nich kwitnie w ciepłym i wilgotnym środowisku. Dlatego zarażenia grzybowe są szczególnie częste w szklarniach, tunelach foliowych i przy nadmiernym reżimie nawodnień.

Mąćnik prawdziwy (Erysiphales)

Objawy: Biały do szarobialego proszkowatego nalotu na wierzchniej stronie liści, który stopniowo pokrywa pędy, kwiaty i owoce. Porażone liście się kręcą, żółkną i przedwcześnie opadają. Owoce pozostają małe i zdeformowane.

Cykl życiowy: Zarodniki mąćnika przezimowują na pozostałościach roślinnych i rozprzestrzeniają się przez powietrze. Optymalne warunki do rozwoju to temperatury 18–25 °C przy zmienności między okresami suchymi i wilgotnymi. W przeciwieństwie do mączni mąćnik nie wymaga do kiełkowania wolnej wody na liściach – wystarczy mu wilgotność powietrza, dlatego rozwija się również przy stosunkowo suchej pogodzie.

Najczęściej atakuje: Ogórki, kabaczki, dyni, róże, winoroś winną, jabłonie, agrest, szałwię, floksy.

Leczenie biologiczne i zapobieganie:
- Postrysk roztworem sody spożywczej – 1 łyżka sody + 1 łyżka oleju roślinnego + kilka kropel mydła w płynie na 1 litr wody, aplikować 1× tygodniu; mydło pełni funkcję zwilżacza i poprawia przyczepność roztworu
- Siarka rozpuszczalna – tradycyjny i niezawodny fungicyd, dostępny w postaci granulowanej lub proszku; nie aplikuj w temperaturach powyżej 28 °C, grozi fitotoksyczność
- Wyciąg z przestnicy pospolitej – wzmacnia krzemowy komponent ścian komórkowych i zwiększa mechaniczną odporność liści
- Zapewni dostateczną cyrkulację powietrza – zagęszczony porost tworzy mikroklimal sprzyjający rozwojowi zarodników
- Natychmiast usuń porażone części roślin i zniszcz je poza kompostem, gdzie zarodniki by przetrwały
- W asortymencie przygotowań do ochrony roślin znajdziesz zarówno biologiczne, jak i konwencjonalne fungicydy odpowiednie przeciwko mąćnikowi

Mącznia nieprawdziwa (Peronosporales) – pleśń

Objawy: Na wierzchniej stronie liści pojawiają się żółtozielone do brązowych nieregularne plamy ograniczone użyłkowaniem. Na spodniej stronie liścia narasta szarobialego do fioletowawego nalotu pleśni. Liście stopniowo brązowieją i obumierają.

Cykl życiowy: Patogen rozprzestrzenia się podczas wilgotnej i chłodniejszej pogody (10–20 °C). Zoospory wymagają do kiełkowania warstwy wody na liściach – dlatego nadmierne nawadnianie z góry i poranna rosa są jednymi z głównych czynników ryzyka rozprzestrzeniania się zarażenia.

Najczęściej atakuje: Winoroś winną, ogórki, cebulę, sałatę głowiastą, szpinak, groszek.

Zapobieganie i leczenie:
- Nawadniaj wyłącznie u podstawy, nigdy nie przez liść – nawadnianie kroplowe jest idealne
- Miedziowe przygotowania (mieszanina bordoska) – prewencyjny postrysk przed okresem zwiększonego ryzyka
- Zapewni przewiewność porostu i wystarczające odległości między roślinami
- Preferuj odmiany odporne, szczególnie u winorośli i ogórków
- Biologiczne przygotowania na bazie Bacillus subtilis jako dodatkowe wsparcie prewencji

Pleśń szara – szara pleśń (Botrytis cinerea)

Objawy: Miękkie, brązowoszare watniste plamy na liściach, pędach, kwiatach i owocach. Na porażonych miejscach szybko wyrasta gęsty szary nalotu micelialna – typowy "włochaty" nalotu, który jest praktycznie niepowtarzalny. Owoce mięcknieją, gnują i szybko się rozpada.

Cykl życiowy: Botrytis przezimuje jako saprotroph na martwym materiale roślinnym. Zarodniki uwalniają się przy mechanicznym uszkodzeniu tkanki i rozprzestrzeniają się przez powietrze. Wilgotność powietrza powyżej 90 % w połączeniu z temperaturą 15–25 °C stwarza idealne warunki do masowego rozprzestrzeniania się.

Najczęściej atakuje: Truskawki, malinę, pomidory, winoroś, sałaty i kwiaty ozdobne (begonie, pelargoniu, cyklamen).

Leczenie biologiczne i zapobieganie:
- Przygotowania na bazie Bacillus subtilis – probiotyczny biologiczny fungicyd kolonizujący powierzchnię liści i hamujący kiełkowanie zarodników
- Roztwór dwuwęglanu potasu (bikarbonat) – podnosi pH na powierzchni liścia i spowalnia rozwój miceliów
- Natychmiast usuń porażone owoce i liście – nigdy nie kompostuj, bo zarodniki w kompoście łatwo przetrwają
- Zapewni cyrkulację powietrza i ogranicz nocną wilgotność powietrza we wnętrzach i szklarniach
- Nie uszkadzaj owoców podczas zbierania – botrytis wchodzi przednostnie przez urazy i powierzchnie cięcia
- W kategorii bio ochrony znajdziesz ekologicznie bezpieczne fungicydy odpowiednie do certyfikowanej uprawy ekologicznej

Rdzawy (Pucciniales)

Objawy: Na wierzchniej stronie liści tworzą się drobne jasne (żółtozielone) plamy. Na spodniej stronie znajdujemy typowe zardziale oranżowe do brązowych spórniki (pustule) ułożone w pierścieniowych skupiskach. W zaawansowanym stadium pustule ciemnieją – przechodzą w brązowe do czarnych zimowych spórniki (teleutospory).

Cykl życiowy: Wiele gatunków rdzy zmienia żywicieli – na przykład rdza gruszki (Gymnosporangium sabinae) koniecznie potrzebuje jałowca jako żywiciela pośredniego do ukończenia cyklu rozwojowego. Spórniki rozprzestrzeniają się przez wiatr na dziesiątki kilometrów, dlatego odległość od żywiciela pośredniego nie gwarantuje ochrony.

Najczęściej atakuje: Róże, pelargoniu, łez Chrystusa, grusze, porzeczki, fasolę, czosnek, szczypiorek, trawy.

Zapobieganie i leczenie:
- Usuń porażone liście i zniszcz je poza kompostem zagranicznym
- Postrysk fungicydem dokładnie z obu stron liści – spórniki znajdują się na wierzchniej stronie
- Podczas nawadniania nie namaczaj liścia – wilgotność przyspiesza kiełkowanie spórników
- Utrzymuj przewiewność porostu i regularnie sprawdzaj spodnią stronę liści
- Usuń rośliny żywiciela pośredniego w pobliżu (jałowce w sąsiedztwie grusz)

Czarna plamistość (Diplocarpon rosae)

Objawy: Ciemnie brązowe do czarnych okrągłe plamy z charakterystycznie poszarpanymi brzegami na liściach róż. Wokół plam tkanka liści żółknie. Silnie porażone liście masowo opadają, powtarzająca się defoliacja trwale osłabia roślinę i zmniejsza jej mrozoodporność.

Cykl życiowy: Zarodniki przezimowują na opadłych liściach w glebie. Na wiosnę rozprzestrzeniają się za pomocą rozpryskiwanej wody podczas deszczu lub nawadniania. Zarażenie postępuje podczas ciepłej, wilgotnej pogody, gdzie zarodniki potrzebują minimum 7 godzin warstwy wody na liściu do kiełkowania.

Najczęściej atakuje: Róże – szczególnie stare odmiany, odmiany o gęstej formie i odmiany czajohybrydowe.

Zapobieganie i leczenie:
- Uważnie zebrij i zniszcz opadłe liście – to jest pierwotne źródło materiału zakaźnego
- Ściółkuj pod różami organiczną ściółką – zapobiega rozprzestrzenianiu się zarodników z powierzchni gleby podczas deszczu
- Prewencyjne postryski siarką lub miedziowymi przygotowaniami od okresu pączkowania; aplikuj w interwałach 7–14 dni
- Wybieraj odporne odmiany z certyfikatem ADR (Allgemeine Deutsche Rosenneuheitenprüfung)

Fuzarioza – fuzarium (Fusarium oxysporum)

Objawy: Żółknienie i więdnięcie dolnych liści, wyraźnie często asymetryczne – tylko na jednej stronie rośliny. Podczas zimnej nocy roślina się częściowo regeneruje, ale w ciągu dnia ponownie więdnie. Wiarygodną diagnostyką jest poprzeczne cięcie pędu u podstawy – zbrązowienie naczyń przewodzących (ksylem) jest charakterystycznym znakiem.

Cykl życiowy: Fuzarium przezimuje w glebie jako chlamidospory przez dziesiątki lat, bez potrzeby obecności żywiciela. Do rośliny wchodzi przez korzenie i uszkodzone miejsca, gdzie stopniowo zatyka naczynia przewodzące. Optymalna temperatura do rozwoju to 25–30 °C.

Najczęściej atakuje: Pomidory, papryki, ogórki, bananowce, goździki, astry.

Zapobieganie i leczenie:
- Dokładne zmianowanie – nie uprawiaj tej samej rośliny ani pokrewnych gatunków w tym samym miejscu przez minimum 4 lata
- Solaryzacja gleby – przykrycie przezroczystą folią PE na 4–6 tygodni w lecie zmniejsza liczbę żywych propagul w górnej warstwie gleby
- Biologiczne przygotowania na bazie Trichoderma harzianum lub Streptomyces griseoviridis (Mycostop) – działają prewencyjnie jako inokulanty glebowe
- Uprawiaj odporne odmiany (oznaczone F lub FF w katalogu)
- Utrzymuj pH gleby w zakresie 6,5–7,0 – bardziej kwaśne środowisko wspomaga fuzariozę

Choroby bakteryjne

Zarażenia bakteryjne rozprzestrzeniają się wodą, ssącym hmyzem, zanieczyszczonym narzędziem i zakaźnym materiałem roślinnym. Ich leczenie jest znacznie trudniejsze niż w przypadku chorób grzybowych, ponieważ nie ma biologicznych przygotowań o porównywalnej skuteczności kuratywnej – dlatego podstawą jest przede wszystkim zapobieganie i mechaniczna eliminacja zarażenia.

Bakteryjna spała (Erwinia amylovora)

Objawy: Kwiaty brązowieją i wyglądają jakby spalene ogniem – stąd angielska nazwa „fire blight". Liście i pędy czernią się i zginają w kształt pastorałki pasterskiego (charakterystyczny objaw). Na korze miejscami pojawia się lepki bakteryjny exudationType barwy bursztynowej.

Najczęściej atakuje: Jabłonie, grusze, głogi, jarzęby, głóg zwyczajny – cała rodzina różowatych (Rosaceae).

Zapobieganie i leczenie:
- Porażone pędy przycinaj minimum 30 cm poniżej widocznej granicy zarażenia i zdezynfekuj rany fungicydnym posmarowaniem
- Dezinfekuj narzędzia po każdym pojedynczym cięciu – 70% alkohol lub 10% roztwór podchlorynu sodu
- Unikaj nadmiernego nawożenia azotanami – bujny, miękki przyrost jest szczególnie podatny na zarażenie
- Prewencyjny postrysk miedziowymi przygotowaniami w okresie kwiatów chroni otwarte znamiona jako bramy wejścia bakterii
- Bakteryjna spała jest w Polsce organizmem objętym zakazem – podejrzenie zarażenia zgłoś wojewódzkiej placówce Instytutu Ochrony Roślin

Bakteryjna rana (Pseudomonas syringae)

Objawy: Na pniach i gałęziach tworzą się zapadnięte martwicze rany (raki), z których może wycisnąć żywica lub gumowy exudat. Na liściach czasami pojawiają się drobne brązowe plamy z wąskim chlorotycznym obrzeżem.

Najczęściej atakuje: Wiśnie, czereśnie, śliwy, brzoskwinie i inne drzewa pestkowe.

Zapobieganie i leczenie:
- Przycinanie wykonuj wyłącznie podczas suchej pogody letniej – przycinanie jesienn i zimowe powoduje otwarte rany w warunkach sprzyjających zarażeniu
- Rany cięcia natychmiast zdezynfekuj woskiem szczepienniczym lub biologicznym przygotowaniem zdrowotnym
- Miedziowe przygotowania aplikuj prewencyjnie na jesieni, najlepiej po opadnięciu dwóch trzecich liści

Choroby wirusowe

Zarażenia wirusowe są nieuleczalne – porażone rośliny trzeba natychmiast zniszczyć, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się. Wirusy przenoszą się głównie przez ssący hmyz (mszyce, molice, trzęsówki), mechanicznie zanieczyszczone narzędzia i zakaźne nasiona. Wyłącznie podejście prewencyjne jest jedyną skuteczną strategią.

Mozaika (różne wirusy – TMV, CMV, PVY)

Objawy: Nieregularne jasne i ciemne zielone plamy na liściach tworzące mozaikowy wzór. Liście mogą być zdeformowane, pofałdowane lub mozaikowe. Wzrost rośliny zwalnia, owoce pozostają małe i zdeformowane. Objawy mogą się różnić w zależności od konkretnego wirusa i żywiciela.

Najczęściej atakuje: Pomidory, papryki, ogórki, tytoń, fasolę, wiele roślin ozdobnych.

Zapobieganie:
- Używaj wyłącznie certyfikowanych nasion i sadzonek wolnych od wirusa od zaufanych dostawców
- Zwalczaj populacje wektorów (mszyce, trzęsówki) – łapki lipowe umożliwiają efektywny monitoring i wczesną detekcję
- Dezinfekuj nożyczki i noże przed każdym przeniesieniem między roślinami – szczególnie u pomidorów i papryki
- Nie pal w pobliżu pomidorów ani papryki – mozaika tytoniowa (TMV) przetrwaje w suszonym tytoniu i przenosi się poprzez bezpośredni kontakt
- Natychmiast usuń porażone rośliny ze szklarni i spalaj

ToBRFV – wirus brązowego marszczenia owoców pomidora

Objawy: Na owocach pomidorów tworzą się żółte do brązowych plamy, owoce są zmarszczone i zdeformowane z nierównomiernym dojrzewaniem. Na liściach mogą pojawić się mozaikowe wzory i chlorotyczne plamy.

Dlaczego jest niebezpieczny: ToBRFV jest niezwykle stabilnym i wysoce zakaźnym wirusem. W przeciwieństwie do klasycznego TMV przekracza gen rezystencji Tm-2², obecny w większości nowoczesnych hybrydowych odmian pomidorów – fakt ten czyni go wyjątkowo poważnym zagrożeniem dla producentów komercyjnych. Przenosi się mechanicznie poprzez dotyk, narzędzia, odzież i nawet poprzez trzmiele podczas zapylania.

Sytuacja w Polsce: Instytu Ochrony Roślin rejestruje przypadki ToBRFV na terenie Polski, szczególnie w dużych szklarniach. Wirus jest regulowanym organizmem szkodliwym i podlega fytosanitarnym środkom z obowiązkiem zgłoszenia.

Zapobieganie:
- Kupuj nasiona i sadzonki wyłącznie od certyfikowanych dostawców z wykazanym ujemnym testem na ToBRFV
- Wprowadź protokół dezynfekcji narzędzi, rąk i obuwia przy każdym wejściu na teren uprawy
- W przypadku uzasadnionego podejrzenia skontaktuj się z lokalnie właściwą placówką Instytutu Ochrony Roślin

Żywe zwierzęta – ssący hmyz

Ssący hmyz należy do najczęściej rozpowszechnionych szkodników. Poprzez wysysanie soku komórkowego z liści i pędów bezpośrednio osłabia roślinę, deformuje jej przyrost i zmniejsza plony. Wielu przedstawicieli pełni ponadto funkcję wektorów chorób wirusowych, co wtórnie powoduje szkody daleko przekraczające bezpośrednie uszkodzenia poprzez ssanie.

Mszyce (Aphidoidea)

Objawy: Kolonie małych (1–6 mm) miękkociałych szkodników na spodniej stronie liści, pędów i pąków. Barwa różni się w zależności od gatunku – zielona, żółta, brązowa do czarnej. Liście się kręcą, powierzchnia się kleji od miodu i porażone części mogą być porośnięte czarną – saprofityczną grzybą żywiącą się wydzielonym miodem.

Cykl życiowy: Mszyce rozmnażają się partenogenezą (bez zapłodnienia), przy czym jedna samica może w ciągu miesiąca wytworzyć miliony potomków. W warunkach temperowanych i szklarniach mogą rozmnażać się przez cały rok bez zimowej przerwy.

Leczenie biologiczne:
- Biedronki siedmiokropki i ich larwy – jeden dorosły osobnik zniszczy do 100 mszyc dziennie; larwy są przy tym bardziej drapieżne niż dorosłe
- Uszatki (Chrysoperla carnea) – drapieżne larwy są zwane "lwiami mszyc"
- Parazytyczna oska Aphidius colemani – składa jajeczka bezpośrednio w ciało mszyce, porażone osobniki można rozpoznać po nabrzmiałej brązowej mumii
- Wyciąg z koprzyw – 1 kg świeżych koprzyw maceruj 24 godziny w 10 l wody, następnie aplikuj nierozrzedzony lub w rozcieńczeniu 1:10
- Postrysk mydłem potasowym – kontaktowe działanie, bezpieczne dla ssaków i zapylaczy
- Łapki lipowe do monitoringu początkowego napadu i śledzenia nacisku populacji

Czerwona pająkówka (Tetranychus urticae)

Objawy: Mikroskopowo drobne (0,3–0,5 mm) żółtozielone do czerwonych roztocze na spodniej stronie liści. Charakterystycznym znakiem są delikatne jedwabiste pajęczyny opowijające liście i pędy. Liście uzyskują srebrzyste do brązowych punkty spowodowane opróżnionymi komórkami, żółkną i opadają.

Cykl życiowy: Pająkówki są opportunistami klimatycznymi – w temperaturach powyżej 30 °C i niskiej wilgotności powietrza populacja może się podwoić w zaledwie 3–5 dni. W zimie zapłodnione samice przezimowują w glebie i szczelinach struktur.

Leczenie biologiczne:
- Drapieżny roztoża Phytoseiulus persimilis – specjalizowany drapieżca pająkówek, idealny dla klimatyzowanych szklarni z temperaturami 18–28 °C
- Drapieżny roztoża Amblyseius californicus – toleruje wyższe temperatury i niższą wilgotność, odpowiedni dla warunków śródziemnomorskich
- Zwiększ wilgotność powietrza powyżej 60 % – pająkówki rozmnażają się znacznie wolniej w warunkach wilgotnych
- Regularne zraszanie spodniej strony liści wodą mechanicznie zmyje kolonie i jajeczka
- Olej nimowy – zakłóca linienie i rozmnażanie roztoczów
- Przygotowania z kategorii bio ochrony na bazie potasowych soli kwasów tłuszczowych

Molica szklarniana (Trialeurodes vaporariorum)

Objawy: Drobne (1,5–2 mm) białe oskrzydlone muszki z woskowym powłokiem, które przy dotyku liścia natychmiast się rozlatują. Osiadłe larwy przypominają przezroczyste opaski na spodniej stronie liści. Poprzez ssanie powodują żółknienie liści i wydzielają miód.

Cykl życiowy: Samice kładą 200–400 jajeczek na spodniej stronie liści w charakterystycznym okrągłym wzorze. Rozwój przebiega w czterech stadiach larwalnych – pierwsze jest ruchliwe, pozostałe osiadłe. Cały cykl od jajeczka do dorosłego owada trwa w temperaturze 20 °C około 3–4 tygodni.

Leczenie biologiczne:
- Parazytyczna oska Encarsia formosa – składa jajeczka w trzecim i czwartym stadium larwalnym molic; porażone larwy czernią się
- Drapieżna pluskwa Macrolophus pygmaeus – generalistyczny drapieżca zjadający jajeczka, larwy i dorosłe osobniki
- Żółte łapki lipowe – działają jako wiarygodny monitoring i bezpośrednia redukcja liczby dorosłych osobników
- Mydło owadów lub olej nimowy jako dodatkowa metoda
- Regularne wietrzenie szklarni – molice są wrażliwe na przepływ powietrza

Trzęsówki (Thysanoptera)

Objawy: Wydłużony hmyz (1–2 mm) z zafranzowanymi skrzydłami, zabarwienie od jasno żółtego do ciemnie brązowego. Na liściach pozostawiają charakterystyczne srebrzyste zniekształcone plamy i drobne czarne kropki odchodów. Porażone kwiaty są zdeformowane, owoce mogą mieć powierzchniowe blizny.

Cykl życiowy: Samice kładą jajeczka bezpośrednio w pletwie liści. Larwy wylęgają się w 3–5 dni i przechodzą dwa aktywne (ssące) stadia, następnie kuklują się w glebie lub podłożu. W temperaturze 25 °C przebiega rocznie 5–8 pokoleń. Trzęsówki są ponadto aktywnymi wektorami wirusa TSWV (brązowienie pomidorów).

Leczenie biologiczne:
- Drapieżny roztoża Amblyseius cucumeris – specjalizuje się w pierwszym stadiach larwalnych trzęsówek
- Drapieżna pluskwa Orius laevigatus – efektywnie poluje na wszystkie stadia rozwojowe
- Niebieskie łapki lipowe – trzęsówki wyraźnie preferują kolor niebieski w stosunku do żółtego
- Glebowy drapieżny roztoża Hypoaspis miles – poluje na kuklujące się i przezimowujące formy w podłożu
- Olej nimowy jako kontaktowy insektycyd przy wyższym nacisku populacji

Żywe zwierzęta – żerujący hmyz i mięczaki

Gąsienice (Lepidoptera – nocnice i motyle)

Objawy: Nieregularne dziury w liściach, obgryzione brzegi liścia, ciemne odchody (frass) na liściach i poniżej roślin. Wiele gatunków jest nocnych – owijaczka, postrzęż biały (Mamestra brassicae), postrzęż gamma (Autographa gamma). Przez dzień gąsienice ukrywają się u podstawy roślin lub w glebie.

Najczęściej atakuje: Kapustę, brokuł, kalafiór, pomidory, sałatę, drzewa owocowe.

Leczenie biologiczne:
- Bacillus thuringiensis (Bt) – selektywny bakteryjny insektycyd skuteczny wyłącznie na gąsienice; aplikuj o zmroku, gdy larwy są najaktywniejsze
- Ręczny zbiór wieczorem z latarką – efektywny szczególnie na gąsienice żarłoczne wciornastka
- Sieci ochronne z oczkami 0,8–1,5 mm uniemożliwiają składanie jajeczek przez motyle
- Wspieranie ptaków w ogrodzie – jedna para sikorek wychowując pisklęta dostarcza im codziennie setki gąsienic
- Trichogramma evanescens – parazytyczna oska składająca jajeczka w jajeczka motyli

Ślimaki i golice (Gastropoda)

Objawy: Duże nieregularne dziury w liściach i owocach, błyszczące śluzowe ścieżki na liściach i glebie. Aktywne głównie w nocy i podczas wilgotnej pogody. Najniebezpieczniejsze na wiosnę przy wschodzeniu siewek, które mogą w ciągu jednej nocy całkowicie zniszczyć.

Najczęściej atakuje: Sałatę, kapustę, truskawki, hosty, dalije, aksamitniki i sadzonki prawie wszystkich gatunków warzyw.

Leczenie biologiczne:
- Parazytyczne nicienie Phasmarhabditis hermaphrodita – aplikuj przez zalanie do wilgotnej gleby; skuteczne szczególnie na golice hiszpańskie
- Pułapki piwne – zakopane naczynia wypełnione piwem zbieraj każdego ranka z limakami
- Bariery – miedziane taśmy (reakcja galwaniczna), drczone łupiny jajek lub popiół wokół grządek
- Granule na bazie fosforianu żelaza (Ferramol) – skuteczne, zarazem bezpieczne dla domowych zwierząt, ptaków i