Nie idź do lasu, wyhoduj grzyby w domu

Choć wielu grzybiarzy zbiera grzyby dla przyjemności i największą radość sprawia im borowik znaleziony w lesie na mchowej ściółce, jest też wielu takich, którzy doceniają grzyby z własnej produkcji. Zamiast do lasu po prostu schodzą do piwnicy lub wychodzą do ogrodu. Najczęściej w domu uprawia się pieczarki lub któryś z tzw. grzybów nadrzewnych. Do tej grupy należą na przykład twardnik topolowy (łac. Agrocybe aegerita), twardnik jadalny znany raczej pod nazwą Shiitake (łac. Lentinus edodes). Popularny jest uszak bzowy lub inaczej ucho Judasza (łac. Auricularia auricula). Do grzybów nadrzewnych należy również łuskowiec nameko (łac. Pholiota nameko) i maślanka zmienna (łac. Kuehneromyces mutabilis). Najbardziej znanym i najczęściej uprawianym grzybem nadrzewnym są boczniaki (łac. Pleurotus).

• Twardnik topolowy (łac. Agrocybe aegerita) pochodzi z regionu śródziemnomorskiego. Jego owocniki osiągają średnicę ok. 5 – 15 cm, owocniki wyrastają w kępkach. Owocnik (kapelusz) ma kolor brązowy, trzon ma kolor biały. Twardnik topolowy można uprawiać na drewnianych kłodach lub gałęziach. Dobrze sprawdzą się również trociny z drzew liściastych lub bele słomy. Grzybnia twardnika topolowego może owocować nawet przez 5 lat.

• Shiitake (łac. Lentinus edodes) najczęściej uprawia się na podłożu drewnianym. Owocuje w trzech falach, czwarta bywa już bardzo słaba. Grzyb Shiitake pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej, popularność zyskał dzięki szerokiemu wykorzystaniu w kuchni japońskiej i chińskiej. Owocnik Shiitake ma jasnobrązowy kolor, kapelusz osiąga wielkość 1 – 10 cm średnicy.

• Ucho Judasza – uszak bzowy (łac. Auricularia auricula) to wizualnie bardzo ciekawy grzyb. Ma kształt chrząstkowaty, miseczkowaty lub muszlowaty. Owocniki w dotyku sprawiają wrażenie gumowych lub galaretowatych, w wilgoci są lepkie. Kolor owocnika jest czerwonobrązowy, dolna strona jest jaśniejsza. Jak sama nazwa wskazuje, ten grzyb najlepiej rozwija się na drewnie czarnego bzu (może być żywe lub obumarłe).

• Łuskowiec nameko (łac. Pholiota nameko) pochodzi z południowo-wschodniej Azji, jest szeroko uprawiany w Chinach, Wietnamie i Japonii. Owocniki tego grzyba mają brązowy kolor, powierzchnia młodych kapeluszy jest często pokryta warstwą śluzu. Choć wydaje się to dziwne, to właśnie ten śluz nadaje potrawom wzbogaconym o łuskowca nameko charakterystyczny smak i żółte zabarwienie. Łuskowiec najczęściej uprawia się na podłożu drewnianym.

• Boczniaki (łac. Pleurotus) występują w wielu gatunkach. Najbardziej znany jest boczniak ostrygowaty (łac. Pleurotus ostreatus), boczniak dębowy (łac. Pleurotus dryinus), boczniak różowy (łac. Pleurotus djamour) oraz boczniak mikołajkowy / królewski (łac. Pleurotus eryngii). Owocniki boczniaka mają kształt miseczkowaty, który szczególnie u boczniaka ostrygowatego przypomina muszlę ostrygi. Boczniaki rosną w kępach. Można je uprawiać zarówno na podłożu drewnianym, jak i słomianym.

Uprawa grzybów drewnorozkładowych na słomie

Uprawa grzybów drewnorozkładowych na słomie nie jest skomplikowana. Podstawą jest wysokiej jakości, najlepiej drobno posiekana słoma żytnia, jęczmienna lub pszenna, która była przechowywana w suchym pomieszczeniu. Słoma nie może być spleśniała, zbutwiała ani świeżo zebrana, aby nie doszło do zanieczyszczenia jakąś pleśnią i późniejszego zmarnowania wysiłków związanych z uprawą. Nawet wysokiej jakości słomę warto przed zaszczepieniem wysterylizować. Przeprowadza się to za pomocą gorącej wody, w której zanurza się słomę. W praktyce sterylizacja najczęściej wygląda tak, że słomę układa się do dużego, wytrzymałego worka i zalewa wrzącą wodą. Wody powinno być tyle, aby była zakryta również górna warstwa słomy. Słomę pozostawia się w kąpieli wodnej przez ok. godzinę, a następnie przecina się dolne rogi worka, aby mogła wypłynąć woda. Dla doskonałej sterylizacji słomy zalanie gorącą wodą powtarza się jeszcze raz. Po sterylizacji pakiet słomy pozostawia się do ostygnięcia do temperatury ok. 30 °C. W tym momencie słoma jest gotowa do zaszczepienia jakimś gatunkiem grzybów drewnorozkładowych. Substrat szczepionkowy lub specjalne kołki wkłada się do worka ze słomą w taki sposób, aby w worku znajdowały się naprzemiennie warstwa słomy i cienka warstwa specjalnego substratu. Kołki umieszcza się po obwodzie worka oraz wewnątrz słomy. Następnie worek zawiązuje się i umieszcza w miejscu o temperaturze w zakresie 20 – 25 °C. Przy tej temperaturze substrat zarośnie za ok. 3 – 4 tygodnie (zawsze zależy to od konkretnego gatunku grzyba). Gdy zawartość worka jest dobrze zarośnięta (cała biała), przecina się kilka otworów po obwodzie worka. Worek ze słomą przenosi się następnie w chłodniejsze jasne miejsce. Z przygotowanych otworów wkrótce zaczynają wyrastać owocniki, konkretny czas zawsze zależy od temperatury i uprawianego gatunku grzyba. Szybkość wzrostu grzybów można więc nieznacznie korygować – w chłodniejszym miejscu owocniki wyrastają wolniej. Grzyby można uprawiać na słomie do momentu, aż słoma zmięknie i zacznie się rozkładać, wtedy konieczne jest założenie nowej kultury grzybowej.

Uprawa grzybów na drewnie

Do uprawy grzybów drewnorozkładowych nadaje się drewno z drzew liściastych, kłody z drzew iglastych są nieodpowiednie. Najczęściej stosuje się świeżo ścięte (maks. 1–2 miesiące temu) kłody z topoli, olszy, wierzby, bardzo długo wytrzymują kłody dębowe i bukowe. Z drzew liściastych nie sprawdziło się chyba tylko drewno jabłoniowe i orzechowe. Odpowiednie kłody powinny mieć średnicę min. 15 cm i długość w zakresie 30 – 40 cm.

Uprawa grzybów drewnorozkładowych na drewnie przebiega w czterech fazach:

• przygotowanie odpowiedniego drewna (kłody)
• zaszczepienie grzybnią
• przerastanie pni grzybnią
• tworzenie owocników.

Pierwszym etapem, od którego w dużej mierze zależy powodzenie uprawy grzybów drzewożernych, jest wybór i przygotowanie odpowiedniego drewna. Wybierz kłodę, która odpowiada kryteriom wymienionym powyżej. Z kłód nie usuwaj kory. Grzyby drzewożerne można uprawiać na powierzchniach cięcia lub w pojedynczych otworach (nacięciach). Nacięcia w kłodach wykonuje się najlepiej piłą mechaniczną. Nacięcia prowadzi się na 1/3 długości, naprzemiennie z obu stron. Otwory wierci się po obwodzie pnia, odpowiednia średnica to 12 – 15 mm. Następnie następuje drugi, nie mniej ważny etap – zaszczepienie. Zaszczepienie w nacięcia przeprowadza się w ten sposób, że na dnie worka umieszcza się czystą (najlepiej wysterylizowaną ciepłem) deskę. Na nią wsypuje się grzybnię, na którą powierzchnią cięcia ustawia się przygotowaną kłodę. Grzybnia wsypuje się również na górną powierzchnię cięcia i wszystko ponownie przykrywa się deską. Deski warto przybić gwoździem do kłody, aby lepiej przylegały. Do otworów grzybnię wciska się jak najmocniej, a następnie zaklepia woskiem szczepieniowym lub parafiną. Po zaszczepieniu worek z kłodą zawiązuje się, aby grzybnia nie wysychała. W trzecim etapie uprawy zaszczepione pnie układa się w miejscu o temperaturze około 20 °C. Latem możliwe jest umieszczenie kłód w zacienionym miejscu na zewnątrz. Więcej pni przygotowuje się w ten sam sposób, można je pozostawić do przerastania razem np. w wykopanym dole lub owinięte folią. Drewno przyrasta przez około 2 – 4 miesiące, twarde drewno jeszcze dłużej. Ostatnim krokiem do sukcesu jest wyjęcie pni z worków i danie impulsu do tworzenia owocników. Tworzenie owocników rozpoczyna się przez zakopanie kłody w ziemi w stosunku 2/3 w glebie i 1/3 nad powierzchnią. Kłody zakopuje się w zacienionym miejscu, gdzie nie ma wysokiego poziomu wód gruntowych. W wodzie grzybnia szybko obumiera i cały plon jest stracony. Jeśli cały proces przebiegł pomyślnie, wkrótce zaczną się tworzyć owocniki. Przygotowane pnie owocują zwykle wiosną i jesienią. Na miękkim drewnie owocniki wyrastają przez około 3 sezony, na twardym drewnie mogą wyrastać nawet przez 5 - 6 lat.

Grzyby drzewożerne można również uprawiać z przygotowanych specjalnych substratów. Zaletą tych substratów jest prostota przygotowania, wadą natomiast stosunkowo krótki okres owocowania grzybów.