Świeża cząber: pieprz kuchni

Cząber ogrodowy (łac. Satureja hortensis) jest jednym z najstarszych ziół i przypraw, ma charakterystyczny smak i aromat. Możemy go wykorzystać w kuchni zamiast pieprzu również u osób, które ze względów zdrowotnych nie mogą go stosować.

Pierwotnie cząber pochodzi ze wschodniego Morza Śródziemnego, gdzie rośnie również dziko w naturze. W naszych szerokościach geograficznych uprawiamy go w ogrodzie ziołowym lub w doniczce, podobnie jak inne przyprawy, np. bazylię.

Ludzie znali cząber już w starożytności. Rzymianie używali go jako przyprawy i dodawali do octów ziołowych lub sosów. Cząber wspomina rzymski poeta Wergiliusz, który opisuje go jako aromatyczną roślinę przeznaczoną do uprawy w pobliżu uli pszczelich. Do obszarów środkowej Europy przywieźli go w IX wieku mnisi. Później cząber jest wymieniany jako roślina lecznicza i przyprawa w księgach zielarskich pochodzących z XVI wieku. W XX wieku stał się charakterystyczną przyprawą polędwicy w śmietanie.

Wśród używanych ludowych nazw znajdują się satorka, szubra, cząbr, ziele fasolowe lub trzybież. W Czechach używamy nazwy cząber ogrodowy.

Uprawa cząbru

Cząber ogrodowy (łacińska nazwa Satureja hortensis) jest rośliną jednoroczną, która dorasta do wysokości 15-30 cm. Jest uderzająco podobny do roślinki tymianku lub hyzopu. Należy do rodziny jasnotowatych (łac. Lamiaceae). Lubi słoneczne i osłonięte stanowisko z przepuszczalną glebą bogatą w próchnicę. Ma rozgałęzione krzaczaste łodygi, które są szorstko owłosione i z czasem drewnieją. Z nich wyrastają drobne wąsko lancetowate, nitkowate listki.

Cząber kwitnie drobnymi białymi kwiatkami z jasnym odcieniem zwykle w ciągu lipca do września. Tworzy owoce, które nazywamy rozłupkami.

Roślinę cząbru ogrodowego uprawiamy z nasion, które sadzimy w inspekcie idealnie w ciągu marca-kwietnia. Nasiona sadzimy płytko, na głębokość 2-3 cm i przykrywamy je tylko cienką warstwą ziemi. Nasionka cząbru wykiełkują w świetle dziennym mniej więcej za 2 tygodnie. W cieplejszych regionach wysadzamy nasiona cząbru bezpośrednio na grządkę w ciągu kwietnia - lipca w odległości 25-35 cm od siebie. Roślinie nie przeszkadza brak wilgoci, ważniejsze jest dla niej ciepło i światło. W okresie wegetacji utrzymujemy grządkę wolną od chwastów.

Zastosowanie cząbru

Zbieramy ziele cząbru na początku kwitnienia kilka razy w roku (od czerwca do września) za pomocą sierpa około 3-5 cm nad ziemią, najlepiej rano około godziny 8:00. Lub tylko listki na bieżąco do doprawiania potraw.

Pierwszy zbiór przeprowadzamy w lipcu, drugi w sierpniu lub według potrzeby. Zebraną mieszankę suszymy szybko bez przewracania w temperaturze maksymalnie 35°C. Dobrze wysuszone ziele cząbru traci nawet do 75% pierwotnej wagi, zachowuje oryginalny kolor i przechowujemy je w zamkniętych pojemnikach, które chronią je przed światłem i wilgocią. Nasiona cząbru zbieramy, gdy owoce zaczynają brązowieć lub wypadać.

Lecznicze właściwości zioła

Cząber ogrodowy zawiera 0,3 - 2% olejku eterycznego, p-cymol, tujon, cyneol, terpilen, kariofillen, borneol, myrcen, garbniki, śluz, żywicę, substancje mineralne i inne. Cała roślina przyjemnie pachnie.

Cząber pobudza apetyt, usuwa wzdęcia, niszczy pasożyty jelitowe, leczy melancholię i łagodzi histerię. Cząber działa więc moczopędnie, antybakteryjnie, jako anthelmintikum (przeciw pasożytom jelitowym) i spazmolitycznie. Rozluźnia mięśnie gładkie, tym samym ułatwia odkrztuszanie, wywołuje również pobudzenie. Jego działanie możemy wykorzystać również w leczeniu ran, różnych chorób skórnych, jak również przy afektach i grzybicach (np. Candida albicans).

Na miejsca ukąszeń owadów przykładamy rozgniecione świeże listki cząbru. Roślinę cząbru podajemy samodzielnie, ale również z innymi ziołami. Do leczenia wysokiego ciśnienia przygotowujemy mieszankę cząbru, kwiatu głogu i ziela melisy. Nie zaleca się jej stosowania kobietom w ciąży i karmiącym piersią.

• Przygotowujemy herbatę z ziela cząbru w ten sposób, że 2 łyżeczki mieszanki zalewamy 250ml wrzącej wody i pozostawiamy do zaparzenia na 10 minut. Następnie herbatę odcedzamy i podajemy 2-3 razy dziennie. Herbatę z cząbru stosujemy maksymalnie przez 2-3 miesiące.

Kwitnące ziele cząbru możemy wykorzystać do produkcji aromatycznych woreczków, które umieszczamy w szafach do odpędzania owadów (np. pchły), głównie jednak moli.

Cząber to pieprz w kuchni

Cząber stosuje się jako przyprawa, czasami zastępuje klasyczny pieprz. Ma ostro korzenny, pikantny smak i aromat. Możemy nim doprawiać potrawy przygotowane z roślin strączkowych, ziemniaków, kapusty i mięsa oraz grzyby. Jest charakterystyczną przyprawą przy przygotowywaniu dziczyzny, białych śmietanowych zup, sałatki pomidorowej, a także majonezu czy masła ziołowego.

Do jedzenia dodajemy go pod koniec gotowania, najlepsze są całe listki, nie kruszone, inaczej cząber smakuje gorzko! Cząber możemy łączyć z czerwoną papryką, kolendrą i nasieniem gorczycy. Przy jego stosowaniu musimy uważać, aby nie dodać go zbyt dużo do jedzenia, potrawa mogłaby zgorzknąć. Jest składnikiem znanej bułgarskiej mieszanki przyprawowej czubrica.