Ryż z własnej doniczki

W skrócie: Ryż wyhodujecie w domu w donicy o głębokości minimum 25 cm, w temperaturze 20-35 °C i przy minimum 6 godzinach pełnego słońca dziennie. Przez pierwsze 3-4 miesiące utrzymujcie stały poziom wody 5-10 cm nad glebą. Zbiór przychodzi 3-6 miesięcy po zasadzeniu, a jedna roślina daje 50-100 g ryżu.

Ryż siewny (łac. Oryza sativa) należy do rodziny wiechlinowatych (łac. Poaceae). Ryż jest jednorocznym, jednoliściennym zbożem uprawianym niemal na wszystkich kontynentach. Oprócz Azji, swojej pierwotnej ojczyzny, jest uprawiany w Afryce, Ameryce, Australii i Europie. Ponad połowa europejskiej produkcji ryżu pochodzi z Włoch. Ponadto ryż w Europie jest uprawiany na wschodnim wybrzeżu Hiszpanii, w Portugalii, na południu Francji, w Grecji, Bułgarii i Rumunii. W Azji ryż stanowi w niektórych regionach aż 90% produkcji roślinnej. Jednak nawet to nie wystarczy na pierwsze miejsce wśród zbóż - najbardziej rozpowszechnioną na świecie pozostaje pszenica. Ryż ma jednak jedno pierwsze miejsce - w produkcji ziarna. W niektórych regionach zbiera się bowiem dwa do trzech zbiorów rocznie. Największymi producentami ryżu są Chiny, Indie, Indonezja, Bangladesz i Wietnam. Zaledwie około 6% z tej produkcji jest następnie przedmiotem obrotu handlowego. Największymi eksporterami są Tajlandia, Wietnam i USA. Największym importerem jest natomiast Indonezja.

Nie uprawia się tylko jednego gatunku ryżu - botanicy rozróżniają ponad 20 gatunków ryżu, a wyhodowanych odmian istnieją dziesiątki tysięcy. Najczęściej uprawia się ryż siewny (łac. Oryza sativa) i ryż afrykański (łac. Oryza glaberrima). Ryż siewny prawdopodobnie wyewoluował z dzikiego ryżu głuchego (łac. Oryza rufipogon), który jest najbardziej rozpowszechniony w okolicach rzeki Ganges w Indiach. Ryż afrykański (łac. Oryza glaberrima) jest uprawiany głównie w dorzeczu afrykańskiej rzeki Niger. Ryż należy do najstarszych roślin uprawnych - dowody na jego uprawę pochodzą już z około 5000 roku p.n.e.

Ryż zna niemal każdy, ale kto wie, jak wygląda roślina ryżu siewnego?

Ryż siewny jest jednorocznym, gęsto pierzastym zbożem dorastającym do wysokości około 100-150 cm. Na pustych łodygach wyrastają w układzie naprzemiennym liście długie na około 60 cm i szerokie na 2 cm. Łodyga jest podzielona kolankami i podobnie jak liście ma zielony kolor, który przy dojrzewaniu zmienia się na żółty. Sam liść tworzą pochwa, języczek, uszka i blasza. Pochwa najpierw otula łodygę ryżu, a w pewnej odległości oddziela się od niej i tworzy blaszkę liściową. W miejscu rozdziału znajdują się owłosione uszka. Te uszka w późniejszych fazach rozwoju opadają. Na rozdziale znajduje się również biały, błoniasty języczek, długi na około 1-1,5 cm. Ostatnią częścią liścia jest wąska, długa blasza. Kwiatostan tworzy rozgałęziona wiecha długa na około 20-30 cm. Wiechy składają się z pojedynczych kwiatków. Każdy kwiat ma jeden słupek z dwoma znamionami i sześcioma pręcikami, czym różni się od innych zbóż, ponieważ te mają tylko trzy pręciki. Owocem jest oplewiniony, tj. ciasno owinięty plewą i plewką, spłaszczony z boku ziarniak - ziarno.

Korzyści i wykorzystanie ryżu

Oprócz tego, że ryż jest jednym z najczęściej występujących produktów spożywczych na talerzach ludzi na całym świecie, ma również zastosowanie medyczne. Wykorzystywany jest szczególnie w leczeniu problemów trawiennych, reguluje łagodne biegunki i zaparcia. Jako profilaktyka przeciwko rakowi jelita grubego zaleca się spożywanie otrębów ryżowych. Ryż jest spożywany również podczas różnych diet, jest uważany za główny element racjonalnego odżywiania. Ziarna ryżu używa się w formie łuskanej, niełuskanej lub miele się z nich mąkę ryżową. Ziarna ryżu składają się z ok. 8 - 12% białka, 2,4% tłuszczu, 68 - 72% węglowodanów, 10% błonnika i z 4 - 5% substancji mineralnych. Z witamin w największej ilości reprezentowane są witaminy z grupy B (B1, B2 i B3).

Czy wiedzieliście? Być może widzieliście już kiedyś obraz lub film, w którym buddyjscy mnisi wysypywali okrągły wzór (mandalę). Do tworzenia tych mandali najczęściej używa się właśnie ryżu...

Uprawa ryżu w domu, zainspiruj się...

Osobliwością ryżu jest to, że początkowo rósł na suchym terenie, a dopiero w wyniku mutacji stał się rośliną półwodną. Dziś ryż siany jest uprawiany głównie na polach nawadnianych. Przy uprawie wodnej uprawy ryżu są utrzymywane stale lub przez przeważającą część okresu wegetacyjnego do określonej wysokości pod wodą. Pola są w tym celu specjalnie przygotowane. Tworzone są na nich specjalne kanały irygacyjne i groble. Budowa takiego wyspecjalizowanego pola jest bardzo kosztowna, dlatego ryż jest uprawiany na nim monokulturowo (nie zmienia się z innymi roślinami uprawnymi). Uprawa ryżu na jednej działce jest możliwa dzięki starannemu sposobowi uprawy. Gleba jest regularnie nawożona nawozami organicznymi, chwasty i chore rośliny są na czas usuwane. Na przygotowanych polach ryż jest wysiewany bezpośrednio do gleby lub sadzone są wyrośnięte sadzonki. W Wietnamie bardziej rozpowszechnione jest sadzenie sadzonek, dzięki czemu osiąga się kilka zbiorów w ciągu roku. Przedhodowla sadzonek bowiem skraca okres wegetacyjny. Sadzonki są uprawiane na specjalnych grządkach, do optymalnej wielkości dorastają w ciągu 30 - 40 dni. Na 1 ha pola należy posadzić 300 - 400 tysięcy sadzonek. Sadzonki sadzi się co najmniej po trzy sztuki w jednym miejscu. Sadzonki są w większości krajów sadzone ręcznie, maszyny do sadzenia są używane w Japonii i Korei. Rośliny sadzi się na głębokość 3 - 5 cm, roślina musi być przynajmniej w połowie zanurzona w wodzie.

Ryż jest bardzo wymagający pod względem ilości wody, każdy niedobór może spowodować poważne zaburzenie wzrostu i rozwoju uprawy. Podobnie jak ryż sadzi się ręcznie, w większości obszarów również ręcznie się go zbiera w momencie tzw. dojrzałości żółtej (woskowej). Przy ręcznym zbiorze minimalizuje się mechaniczne uszkodzenia i ryzyko wyłuszczenia. Ścięte łodygi roślinne wiąże się w małe snopki, które w niektórych obszarach pozostawia się na zalanych polach ryżowych, w innych natychmiast wynosi się na brzeg, aby wyschły. Młóci się je również głównie ręcznie, czasami używa się także stacjonarnej młocarni. Po wymłóceniu ziarna ryżu dosusza się do wilgotności składowej. W Wietnamie można zobaczyć dosuszający się ryż nawet na poboczach dróg. Ciekawostką jest to, że zalewane pola ryżowe w niektórych obszarach Wietnamu wykorzystuje się również do hodowli ryb i drobiu wodnego. Widoczna jest tutaj duża pomysłowość i przemyślność - ryby żywią się planktonem wodnym i larwami komarów, więc właściwie likwidują przenosicieli malarii, a dodatkowo natlenią wodę. Drób wodny z kolei dba o czystość nad powierzchnią wody - usuwa z uprawy glony i drobne chwasty. Na groblach jest dość wody przez cały sezon, więc jest to odpowiednie miejsce do uprawy bananowca, liczi czy cytrusów.

Uprawa ryżu w naszych warunkach

Ryż wprawdzie nie należy do najłatwiejszych w uprawie roślin, ale można go wyhodować, i to nawet bez zalanego pola ryżowego w ogrodzie. Ryż wysiewajcie w normalnej temperaturze pokojowej na powierzchnię torfowego substratu, który utrzymujcie stale wystarczająco wilgotny. Nasiona powinny wykiełkować w ciągu 14 dni. Młode rośliny dostatecznie podlewajcie. Drugą możliwością jest uprawa ryżu metodą wodną. Ryż rośnie w stojącej wodzie, lubi pełne słońce, ciepłe powietrze i ciepłą wodę. Przestrzeganie tych warunków jest podstawą sukcesu. Ryż tą metodą uprawiajcie w wiadrze lub w innym odpowiednim pojemniku. Na dno pojemnika wsypcie substrat i zalejcie tak, aby woda sięgała ok. 2 cm powyżej poziomu gleby. Weźcie nasiona i wsypcie je do waszego pola ryżowego, ziarna zatoną, czym wysieje się je do substratu. Nasiona powinny wkrótce zacząć kiełkować. Młode rośliny utrzymujcie stale w wodzie.