Męczennica, czyli marakuja

W skrócie: Marakuja to owoc męczennicy jadalnej (Passiflora edulis), pnącza z rodziny męczennicowatych, dorastającego nawet do 15 m. Uprawia się odmianę żółtą (var. flavicarpa) i ciemnofioletową (var. edulis). Nasiona kiełkują w 22 – 26 °C po 4 – 6 tygodniach, a do zawiązania owoców potrzebne są co najmniej dwie rośliny i zapylenie.

Męczennice (łac. Passiflora) należą do rodziny męczennicowatych (łac. Passifloraceae). Męczennice to byliny wieloletnie, pnące lub krzewy, pochodzące głównie z Ameryki Południowej. Licznie reprezentowane są również w Ameryce Północnej, Azji i Australii. Do Europy została najpierw przywieziona przez misjonarzy męczennica błękitna (łac. Passiflora caerulea), która z czasem się rozprzestrzeniła i dziś jest uprawiana jako roślina pokojowa. W cieplejszych regionach Europy (Włochy, Francja i Hiszpania) rośnie również w naturze.

Najpopularniejszym gatunkiem uprawianym dla swoich jagód (owoców) znanych pod nazwą marakuja jest męczennica jadalna (łac. Passiflora edulis). Ten gatunek męczennicy uprawiany jest głównie na Karaibach i w Afryce Południowej. Uprawia się odmianę żółtą i ciemną. Żółta odmiana nosi łacińską nazwę Passiflora edulis var. flavicarpa, a ciemna nazywa się Passiflora edulis var. edulis. Istnieje ponad 500 gatunków męczennic, a ponadto poprzez hodowlę wciąż powstają nowe kultywary o najróżniejszych kolorach kwiatów. Kultywary jednak mają raczej funkcję ozdobną. Męczennice to rośliny pnące (liany), które mogą dorastać do długości nawet 15 m. Liście są ciemnozielone, trójklapowe. Kolor kwiatu zależy od konkretnego gatunku męczennicy, mogą być białe, zielone, różowe, fioletowe i czerwone. Owoce również różnią się w zależności od gatunku. Mogą być okrągłe lub podłużne, w różnych kolorach.

Gatunki męczennic

Najczęściej uprawianymi gatunkami męczennic są na przykład męczennica błękitna (łac. passiflora caerulea), męczennica jadalna (łac. passiflora edulis), męczennica bananowa (łac. passiflora mollissima) i męczennica słodka (językowata) (łac. passiflora ligularis). Lub również męczennica plot i męczennica olbrzymia.

• Męczennica błękitna uprawiana jest głównie do celów ozdobnych. Na pierwszy rzut oka przyciąga uwagę dużą ilością wielkich niebiesko-białych kwiatów, które przyjemnie pachną. Kwiaty mogą mieć średnicę 8 - 10 cm. Liście męczennicy błękitnej są ciemnozielone, pięciodzielne i głęboko wcięte. Do Europy jako pierwszy sprowadzony został właśnie ten gatunek. Misjonarze w jej kwiecie dostrzegali narzędzia męki Jezusa Chrystusa. Trzy czarne słupki z znamionami przypominały im gwoździe, pięć pylników oznaczało pięć ran Chrystusa, a wieniec kolorowych włókien przypominał koronę cierniową. Spiczasto zakończone liście przedstawiały włócznię, wąsy - bicze, a dziesięć listków okwiatu oznaczało dziesięciu apostołów. Łacińska i polska nazwa tej rośliny jest ściśle związana z męką Jezusa Chrystusa. Łacińska nazwa Passiflora składa się ze słów "passio" oznaczającego cierpienie i "flos" oznaczającego kwiat. W polskiej nazwie męczennica związek ten jest widoczny na pierwszy rzut oka.

• Męczennica jadalna znana jest również pod nazwą swojego owocu - marakuja. Ten gatunek męczennicy jest ciepłolubny i uprawiany jest przede wszystkim dla swoich owoców, którymi są kuliste lub owalne jagody, w stanie dojrzałym żółte lub ciemnofioletowe. Wewnątrz owocu znajduje się soczysty miąższ i wiele nasion. Żółte owoce marakui (złota marakuja) mogą urosnąć do wielkości grejpfruta. Powierzchnia tego owocu jest gładka, błyszcząca z delikatną skórką. Rośliny z ciemnofioletowymi owocami uprawiane są na przykład w Kenii, owoce są mniejsze, z suchą i pomarszczoną skórką. Skórka tej odmiany jest lekko trująca, ponieważ zawiera glikozyd cyjanogenny. Obróbka termiczna niszczy jednak cząsteczki cyjanku, a poza tym w stanie surowym skórka jest trudna do spożycia.

• Męczennica bananowa to roślina pnąca o dużych różowych, rurkowatych kwiatach, które mogą mieć średnicę do 8 cm. Owoce są podłużne, dorastają do długości ok. 12 cm, są jadalne i mają żółty kolor. Przypominają małe banany, co sugeruje już sama nazwa gatunkowa. Ten gatunek męczennicy krótkotrwale znosi temperaturę do - 2 °C. Rośliny lubią ciepło. Owocuje 2 razy w roku. Wzrost jest bardzo szybki, dlatego konieczne jest zapewnienie roślinie podpory, po której może się piąć.

• Męczennica słodka (językowata) uprawiana jest dla swoich pysznych, soczystych owoców. Owoce są pomarańczowe ze twardą, skórzastą skórką. Wewnętrzna część owocu wypełniona jest żółto-pomarańczową galaretowatą masą - aryllusem, który jest bardzo aromatyczny i smaczny. Owoce dojrzewają 2 razy w roku. Kwiaty tej męczennicy mają kremową barwę, liście są całobrzegie, językowatego kształtu.

• Innymi często uprawianymi męczennicami są męczennica olbrzymia (łac. Passiflora alata), męczennica cielista (łac. Passiflora incarnata), która uprawiana jest jako roślina lecznicza. Do celów leczniczych wykorzystywane są liście, które w świeżym stanie używane są do leczenia chorób skóry. Najskuteczniejsza jest przy grzybicy skóry. Uprawiana jest również męczennica cytrynowa (łac. Passiflora citrina) i męczennica winoroślowa (łac. Passiflora vitifolia).

Od nasionka do owocu marakui...

Nasiona męczennicy zaleca się namoczyć w ciepłej wodzie przed wysiewem (na kilka godzin). Nasiona lekko napęcznieją. Wysiewa się je do przygotowanego substratu, na głębokość ok. 0,5 cm. Do pojemnika na wysiew nie zapomnij włożyć dobrego drenażu, aby nadmiar wody mógł dobrze odpływać. Nasiona najlepiej kiełkują w temperaturze w zakresie 22 - 26 °C. W tej temperaturze i na jasnym stanowisku męczennice zaczną kiełkować mniej więcej po 4 - 6 tygodniach, niektóre gatunki nawet później. Substrat do wysiewu utrzymuj stale lekko wilgotny. Idealne warunki do kiełkowania i wzrostu młodych roślin zapewnia miniszklarnia lub miniinspekt. Dorosłe męczennice uwielbiają światło, przy jego niedoborze rośliny nie kwitną i nie tworzą owoców. Idealna temperatura do uprawy to zwykła temperatura pokojowa, zimowe minimum temperaturowe to ok. 10 °C. W okresie wegetacji męczennica lubi wystarczający dopływ wody, gleba musi być stale wilgotna. Zimą podlewanie ogranicza się, podlewa się umiarkowanie w zależności od temperatury zimowania około 1 raz na 14 dni. Wiosną i latem roślina lubi regularne zraszanie, które wykonuj w czasie, gdy nie świeci na nią słońce. Męczennicę można latem wystawić do ogrodu, najlepiej z zagłębionym doniczką. Znosi bezpośrednie słońce, w cieniu by nie kwitła. Jesienią przenieś roślinę na zimowe stanowisko z niższą temperaturą i dużą ilością światła. Wykop roślinę z doniczką z ziemi, usuń korzenie, które podczas letniego pobytu wyrosły poza doniczkę. Nadziemną część rośliny przytnij. Rośliny potrzebują odpoczynku w okresie zimowym, dlatego nie nawożaj ich. Wiosną roślinę jeszcze raz przytnij o około jedną trzecią długości poszczególnych gałązek. Mniej więcej za miesiąc warto roślinę przesadzić do większej doniczki. Nie używaj zbyt dużej doniczki, ponieważ męczennice lepiej kwitną w doniczce tylko nieco większej niż była poprzednia (doniczki gliniane). Odpowiednim substratem do uprawy jest mieszanka powstała przez zmieszanie darniowej ziemi, ziemi liściastej, torfu i piasku w równych proporcjach. Aby męczennica lepiej kwitła, warto ją w sezonie czasami nawozić, nie przesadzaj jednak z tym, ponieważ przenawożone rośliny co prawda bujnie rosną, ale nie zakwitną. Odpowiednie jest nawożenie specjalnym nawozem do kwitnących roślin pokojowych. Jeśli męczennica zakwitnie, to połowa sukcesu. Drugą połową jest wyhodowanie owoców. Podstawą jest dobre zapylenie kwiatów. Konieczne jest uprawianie co najmniej 2 roślin. Na stanowisku zewnętrznym kwiaty często zapyla owad. W pomieszczeniu zamkniętym musisz jednak na chwilę stać się pszczołą i zapewnić zapylenie samodzielnie. Za pomocą małego pędzelka lub patyczka kosmetycznego przenoś pyłek z kwiatu jednej rośliny na kwiaty drugiej rośliny. Potem już tylko czekaj, czy zapylenie przebiegło pomyślnie i zaczną ci rosnąć owoce - marakuje.

Zastosowanie męczennicy i jej właściwości lecznicze

Owoce jadalnej męczennicy zwanej marakują zawierają około 17% węglowodanów, prowitaminę A, witaminy z grupy B i C, wapń, fosfor, żelazo oraz błonnik. Flawonoidy zawarte w nadziemnej części męczennicy pomagają przy problemach ze snem. Męczennica ma działanie uspokajające i sedatywne na ośrodkowy układ nerwowy. Łagodzi uczucie lęku i napięcie psychiczne. Preparaty zawierające męczennicę poprawiają i pogłębiają sen, przywracają równowagę psychiczną i dobre samopoczucie. Męczennica może być również stosowana do rozluźnienia mięśni gładkich i łagodzenia skurczów menstruacyjnych. Męczennica nie wywołuje uzależnienia. Nie wykazano działań niepożądanych, ale mimo to nie zaleca się jej stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Dojrzałe owoce spożywa się świeże, ale docenisz je również w kuchni do aromatyzowania napojów czy deserów. Egzotyczny smak marakui wyróżnia się w sałatkach owocowych, deserach, koktajlach, sokach czy dżemach. Męczennica jest wykorzystywana jako dodatek również przy produkcji mydeł, jogurtów, napojów...