Rośliny lecznicze wokół nas

Wśród roślin użytkowych liczną grupę stanowią rośliny lecznicze, aromatyczne i przyprawowe. Zainteresowanie nimi istnieje nie tylko w rolnictwie, gdzie wiele z nich jest uprawianych, ale przede wszystkim w farmacji, kosmetyce i przemyśle spożywczym, gdzie są przetwarzane. Jak zatem można scharakteryzować rośliny lecznicze? Są to rośliny zbierane z dzikich zbiorowisk w naturze lub uprawiane, zawierające substancje o działaniu terapeutycznym i służące dlatego do leczenia. Stąd nazwa rośliny lecznicze. Oprócz zastosowania leczniczego mogą być również źródłem substancji aromatycznych dla perfumerii i przemysłu spożywczego. Wśród roślin leczniczych znajdziemy tzw. gatunki jednorazowego zastosowania, których jest jednak większość, a właściwe zastosowanie lecznicze bywa u nich jedynie marginalne.

Do gatunków wyłącznie leczniczych, bez innego zastosowania, należą trujące dla człowieka przy nadmiernym dawkowaniu gatunki roślin leczniczych, np. bieluń dziędzierzawa, ciemięrzyca biała, naparstnica wełnista, wilcze łyko, lub niejadowite rośliny lecznicze, jak babka lancetowata, podbiał pospolity, rzepik pospolity itp. Przykładem roślin leczniczych, których wykorzystanie jest szersze, ale stosowanych przede wszystkim w leczeniu, są bez czarny, używany także do przygotowania orzeźwiających napojów bezalkoholowych, domowych win i przetworów, cnicus benedyctus, stosowany powszechnie w produkcji likierów, rumianek pospolity, dostarczający olejku eterycznego do licznych preparatów kosmetycznych i kąpieli, prymula wiosenna, wykorzystywana w ogrodnictwie ozdobnym jako roślina skalniakowa itd. Istnieją oczywiście również rośliny lecznicze, których zastosowanie w terapii jest zakresem w porównaniu z ich znaczeniem np. w przemyśle spożywczym, niewielkie. Przykładem mogą być cebula, czosnek, szczypiorek, chrzan, papryka, pietruszka lub pasternak, które są i prawdopodobnie pozostaną przede wszystkim warzywami. Podobnie jest z anyżem, koprem włoskim, kminkiem, kolendrą, tymiankiem i innymi, których używa się w pierwszej kolejności jako przypraw. Jeszcze bardziej wyraźnie farmaceutyczna przydatność niektórych gatunków jest przesłonięta u typowo rolniczych upraw ich głównym zastosowaniem, jak np. u maku, lnu i chmielu. To oczywiście nie oznacza, że zastosowanie roślin leczniczych w medycynie było dla człowieka mniej ważne.

Zioła w dawnych czasach

Do początku czasów nowożytnych rośliny lecznicze stanowiły podstawę ówczesnego zestawu leków. Aptekarze i lekarze mieli je suszone jako surowce do przygotowania rozmaitych herbat i przygotowywali z nich proste i bardziej złożone tynktury, ekstrakty i soki, które następnie wykorzystywali do przygotowania syropów, kropli, nalewek, wywarów, maści i maziadeł. Pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku sława roślin leczniczych, do tego czasu w żaden sposób niezachwiana, osiągnęła szczyt, ale jednocześnie zaczęła zanikać. Z historii stosowania roślin leczniczych można jeszcze przypomnieć, że wszyscy sławni lekarze starożytności i średniowiecza, nie mając praktycznie innych środków, uważali rośliny lecznicze za podstawę swojej terapii.

W średniowieczu za sprawą klasztorów i ich ogrodów, gdzie uprawiano rośliny lecznicze, wiedza o roślinach leczniczych rozprzestrzeniała się wśród prostego ludu. Jeśli pominiemy czary, przesądy, wiarę w nadnaturalną moc duchów i podobne przeżytki, można już w średniowieczu zaobserwować pomyślnie rozwijające się ludowe lecznictwo, które wywodziło się z przekazywanych doświadczeń. W dużej mierze przetrwało ono do dziś nawet w cywilizowanych obszarach i związane jest z wykorzystywaniem wielu roślin leczniczych, najczęściej w postaci wciąż popularnych herbat ziołowych.

Na początku XX wieku wydawało się, że roślinom leczniczym i ich obrońcom wśród lekarzy wybiła ostatnia godzina i że nie pozostaje nic innego jak pogodzić się z powolnym, ale pewnym upadkiem ich niegdysiejszej świetności i znaczenia. Druga połowa stulecia pokazała jednak, że taka przepowiednia nie była trafna. Sądzić lub wręcz twierdzić, że z aptek i produkcji farmaceutycznej znikną również gatunki roślin leczniczych, które tam jeszcze pozostały, nie jest logiczne. Przecież w znacznie krótszym czasie, w ciągu kilku dziesięcioleci, z rynku zniknęła nieporównywalnie większa ilość preparatów syntetycznych, i dlatego trudno by komukolwiek twierdzić, że leki syntetyczne jako całość skazane są na zagładę.